Een recordaantal dodelijke lawineslachtoffers en een stijgend aantal gewonden op de skipistes geven de winter van 2025-2026 een zwarte rand. Waarom gaat het zo vaak fout in de bergen en wat kun je doen om ongelukken te voorkomen? We vragen het Jelle Staleman, oud-marinier en de enige Nederlander die zowel het internationaal erkend UIAGM ski- en berggids-diploma heeft als het hoogste Oostenrijkse skilerarendiploma Staatlich Geprüfter Skilehrer.
Explosieve stijging gewonde wintersporters
Het aantal wintersporters dat op en buiten de piste gewond raakt, is de afgelopen winters explosief gestegen, meldt het Franse Observatiecentrum voor Veiligheid in de Bergen, SNOSM. Niet alleen het aantal slachtoffers op de piste steeg. Met 150 dodelijke slachtoffers door lawines was de winter van 2025-2026 de dodelijkste winter sinds 2017-2018, blijkt uit cijfers van de European Avalanche Warning Services.
Staleman zag het ooit voor zijn ogen gebeuren. In een week waarin op zijn vakantieadres net een lawine-ongeluk gebeurd was, ging hij buiten de piste skiën met zijn vriendin. Dankzij zijn jaren durende opleiding, ervaring en lawineuitrusting wist hij waar dat veilig kon.
Korte tijd later zag hij dat ze gevolgd werden door een vader en diens 10-jarige zoontje. Geen van beiden had ook maar iets van een lawine-uitrustig bij zich. Hij besloot ze op te wachten en te vragen waarom ze zonder enige lawine-uitrusting achter hem aan gingen. Het bleken Nederlanders te zijn en het antwoord was simpel: We zagen sporen, dus we dachten dat het wel kon.
Relatief minder slachtoffers
Die verbijsterende naïviteit ziet de voormalige marinier, die sinds zijn zevende behept is met het bergvirus, wel vaker. Op en naast de pistes raken steeds meer mensen gewond, al plaatst Staleman daar ook een relativerende kanttekening bij. “Er vallen procentueel nu drie keer minder slachtoffers bij off-piste skiën dan dertig jaar geleden. Als je het afzet tegen het aantal mensen dat off-piste skiet, zijn er naar verhouding minder ongelukken. De informatievoorziening en de techniek zijn enorm verbeterd ten opzichte van toen. Mensen hebben nu ook meer geld om een gids in te huren of zelf een cursus te volgen. Destijds waren er nagenoeggeen opleidingen voor lawinecursussen en kon je alleen off-piste skiën met een gids, wat vaak alleen mogelijk was voor zeer vermogende mensen. Op de piste zijn ook steeds meer alarmsystemen die waarschuwen voor lawinegevaar, dus ik denk dat het juist de goede kant op gaat.”
Andere perceptie van lawineongelukken
Ook ziet Staleman een groot verschil in de perceptie van ski- en lawineongelukken. “In de jaren zestig werden lawineongelukken niet altijd breed uitgemeten in de Nederlandse media. De informatievoorziening was trager. Maar nu met social media hoeft er maar een lawine te zijn en kunnen mensen in de buurt dat via foto’s en filmpjes online zetten. Er zijn zoveel meer manieren om sneller informatie te delen. Daardoor lijkt het alsof er meer gebeurt, maar naar verhouding gebeuren er minder ongelukken.”
Maar het staat volgens de berggids vast dat een aantal ongelukken niet zou zijn gebeurd als mensen zich aan de regels hadden gehouden. “Er zijn helaas heel veel mensen die zonder kennis off-piste gaan skiën.” Ze hebben zich niet verdiept in het ontstaan van lawines of hebben geen ski- of berggids bij zich. “Het is alsof je in Nederland zonder rijbewijs met 120 kilometer per uur gaat rijden op de snelweg.”
Geen begrip van lawinewaarschuwingen
Skiliftmaatschappijen hanteren een lawineschaal van 1 tot en met 5 om wintersporters te waarschuwen voor lawinegevaar. Maar volgens Staleman snappen veel mensen niet hoe die schaal werkt. “Bij niveau vijf is het zo gevaarlijk dat het dorp ontruimd moet worden en wegen worden afgesloten. Maar dat heeft niets met off-piste skiën te maken. Als het niveau drie is, denken veel mensen dat er weinig aan de hand is. Als berggids durf ik bij niveau 4, alleen onder bepaalde omstandigheden, met een hele precieze routekeuze, met allerlei aanvullende veiligheidsmaatregelen net buiten de piste in heel vlak terrein off-piste te gaan. Soms wordt ik dan kort daarna door 20 mensen gevolgd die totaal niet nagedacht hebben of dat verstandig is.”
Eigen verantwoordelijkheid nemen
Vooral de wintersporters zelf, maar ook skiliftmaatschappijen en skischolen kunnen allemaal meer doen om het aantal lawineslachtoffers te beperken. Staleman stelt vast dat heel veel wintersporters hun eigen verantwoordelijkheid niet nemen. “Ik vind het altijd een beetje makkelijk om te zeggen ‘we wisten het niet.’ Het is heel zwart-wit en dat staat ook overal: naast de piste is er lawinegevaar. Punt. Zo zwart-wit is het. En dan zijn er toch ontelbaar veel mensen die off-piste gaan skiën die niet gehinderd worden door enige vorm van kennis. Ik vind dat altijd erg storend. Maar dat zullen we nooit kunnen veranderen. Mensen zijn eigenwijze kuddedieren. Als er een het doet, gaan we het allemaal doen. Ik heb al zo vaak meegemaakt. Als ik bij lawinegevaar 4, enorm tricky lawinecondities, een spoor kies omdat ik denk dat het op mijn manier, met de juiste veiligheidsmaatregelen, kan, zie ik soms links en rechts tweehonderd mensen overal naar beneden gaan waar ze vooral niet naar beneden moeten gaan. Echt levensgevaarlijk! Gelukkig gaat het veel vaker niet mis dan wel. Maar eigen verantwoording nemen vinden mensen heel ingewikkeld.”
“Als berggids durf ik bij niveau 4, alleen onder bepaalde omstandigheden, met een hele precieze routekeuze, met allerlei aanvullende veiligheidsmaatregelen net buiten de piste in heel vlak terrein off-piste te gaan. Soms wordt ik dan kort daarna door 20 mensen gevolgd die totaal niet nagedacht hebben of dat verstandig is.”
Meer aandacht voor lawinegevaar bij skilessen
Wel kunnen lokale skischolen, overheden en skiliftmaatschappijen volgens de berggids meer doen om wintersporters meer bewust te maken van de risico’s van lawines. “Ik zou het een goed idee vinden om een aparte lawineschaal te maken, dus een voor wintersporters en andere waarbij de autoriteiten (zoals bij lawinegevaar 5) in actie moeten komen.” Ook bij de skilessen zou meer aandacht gegeven kunnen worden aan de risico’s van lawines en off-piste skiën. “Maar bij veel skilessen, die soms maar twee uur duren, gaat een skileraar niet eerst een uur theorieles over lawines geven.”
Skiliftmaatschappijen kunnen eveneens meer doen om wintersporters op lawinerisico’s te wijzen, vindt Staleman. “Sporadisch heeft een skigebied ergens een waarschuwingslampje draaien maar dat draait dan de halve winter, dus op zeker moment denkt iedereen ‘dat ding draait altijd’. Dus laat ze pas draaien bij lawineniveau drie of hoger. Maar toch zegt dat niet zoveel, want de meeste slachtoffers vallen bij lawinegevaar twee en drie.”
‘In de bergen ervaar je vrijheid’
Ergens snapt hij ook wel weer hoe dat gaat. “In de bergen ervaar je vrijheid. Als gids is het niet alleen mijn eigen levensgevoel, maar ik probeer dat ook over te brengen in mijn groep.” De bergen betekenen alles voor Staleman. “Mijn leven draait er om. Het is natuurlijk mijn beroep, maar ook mijn passie, ‘a way of living’. Je leest vaak dat mensen een adrenalinekick ervaren als ze op een top staan en dat is soms ook wel zo. Maar wat mij het meest trekt, is de rust. Als je gestresst uit Nederland rijdt, kom ik al helemaal tot rust als ik de bergen zie. Je horizon wordt letterlijk en figuurlijk korter. In de bergen ben je bezig met van A naar B komen en dan kijk je een uur vooruit over de gletsjer en daarna kom je bij de berg. Dat werkt voor mij mediterend.”
Stalemans verslaving aan de bergen, begon toen hij op z’n zevende voor het eerst in aanraking met wat hij toen zag als bergen: kleine klimgebieden in de Belgische Ardennen. Toen hij op z’n twaalfde na familievakanties in de Pyreneeën en Noorwegen besloot berggids te worden, kreeg hij te horen dat dat voor een Nederlander geen optie was. In ons land waren immers geen bergen. Moet je net tegen een type als Staleman zeggen. Kan niet bestaat niet.
Hij ging bij het Korps Mariniers, volgde de Berg & Wintertraining van de mariniers, raakte daar behept met het bergvirus en zou dat nooit meer kwijt raken. Na 4 jaar bij de mariniers besloot hij om berggids te worden. Na jaren van hoge bergtoppen bedwongen te hebben wist hij uiteindelijk het UIAGM Skigids en Berggids-diploma te behalen. Slechts 12 Nederlanders hebben dat officiële diploma ook op zak.Daarnaast behaalde hij het Oostenrijkse Staatliche skileraar-diploma. Slechts een vijftigtal andere Nederlanders hebben ook dit diploma. Maar Staleman is voor zover bekend de enige landgenoot die beide diploma’s op zak heeft.
De lijfspreuk van de mariniers ‘Qua patet orbis’, ‘Zo wijd de wereld strekt’, brengt hij tegenwoordig in de praktijk door met zijn bedrijf Mountain Beat, naar eigen zeggen de grootste Nederlandse reisorganisatie voor bergsportreizen, overal ter wereld klim- en skireizen te organiseren. “We zijn over de hele wereld actief: van Alaska tot Antarctica.”
Goede voorbereiding op wintersport essentieel
Maar ook als je niet meteen vanaf de Mont Blanc de Vallée Blanche wilt afdalen of gaat poedersneeuw skiën in de Canadese Rocky Mountains is een goede voorbereiding op je wintersportvakantie van belang, ook als je wel op de piste blijft. “Wat lessen op een skibaan of een rollerbaan is altijd een goede keuze, zeker als je techniek wat minder is. En het hangt ook van je sportiviteit en conditie af. Je moet bijvoorbeeld ook leren vallen. Als je niet die bewegingservaring hebt of qua balans wordt uitgedaagd en je gaat maar één week per jaar skiën, dan is de kans dat je je knieband scheurt best wel groot, omdat je lichaam überhaupt niet is voorbereid op onverwachte bewegingen of gekke dingen. Dus ik zou me altijd voorbereiden door te bewegen, liefst een beetje door sporten die dynamiek meebrengen en onverwachte bewegingen zoals voetbal, hardlopen en hockey.”
Snelheid op de piste onder controle houden
Maar voorbereiding is slechts één aspect. “Waar ik me meer zorgen over maak is welke keuzes maak je op je wintersportbestemming. Ik zie soms mensen een zwarte piste afdalen waarvan ik denk ‘dit is voor die mensen zelf levensgevaarlijk, maar ook voor de mensen om hen heen’. Want er gaan nog steeds mensen dood op de piste, omdat ze hun snelheid niet onder controle hebben. Als je niet zo goed kunt skiën is dat geen probleem, maar blijf dan eerst op een groene piste en ga pas als het iets beter gaat naar een blauwe piste. Prio 1 is dat je je snelheid onder controle houdt en dat zie ik bij heel veel mensen niet helemaal goed gaan.”
Je kunt het volgens Staleman vergelijken met autorijden.” Negen van de tien Nederlander vinden dat ze goed kunnen autorijden, maar in de praktijk zit iedereen zich te ergeren aan die andere weggebruikers die niet goed kunnen autorijden.”
Ik zie soms mensen een zwarte piste afdalen waarvan ik denk ‘dit is voor die mensen zelf levensgevaarlijk, maar ook voor de mensen om hen heen’.
Betere opleiding voor skileraren
Als houder van het Oostenrijkse Staatliche skileraar-diploma heeft hij ook heel veel skileraren opgeleid. Wat Staleman betreft kan er ook in de opleiding van skileraren nog veel verbeterd worden. In tien dagen kun je het skilerarendiploma ‘Anwärter’ halen. De opleiding voor het volgende niveau, het zogeheten Landes-1 diploma, duurt nog eens tien dagen. De opleiding voor Landes-2 gaat nog wat verder. In totaal ben je dan 35 dagen op de piste geweest.
De Staatliche opleiding duurt drie keer zo lang. “Dan kun je op 1 ski een zwarte buckelpiste af. Als je bij lokale skischolen aanklopt, is het gros van de skileraren Anwärter. Dat niveau is niet schrikbarend hoog. Maar er zijn ook hele goede Landes-leraren of Nederlandse A/B-leraren. Je hebt een beetje mazzel nodig om bij een goede skileraar terecht te komen. Ik denk dat als je beginner bent en je hebt nog geen ervaring, dan kunnen die leraren je allemaal wel iets leren. Maar als je een wat beter niveau krijgt, dan zou ik gewoon vragen naar een Landes-leraar of een B-leraar. Zij kunnen echt iets. Officieel is een Anwärter een beginnende skileraar en zij zijn dus nog niet volleerd skileraar. In Oostenrijk ben je dat pas vanaf Landes-leraar.”
Investeren in skilessen
Verder raadt Staleman wintersporters aan om te investeren in skilessen. “Je ziet vaak dat mensen tien lessen nemen. Alles is natuurlijk mogelijk. Als je zonder ski-ervaring naar de Alpen gaat, kan dat, maar dan zou ik lokaal wel lessen nemen en heel rustig opbouwen op een blauwe piste. En die lessen gaan niet alleen maar over skitechniek maar ook over veiligheid. Een goede skileraar legt ook de pisteregels uit. Die zou iedereen moeten kennen, maar de meeste mensen kennen ze niet. Verder hangt het ook van je ambitie af. Als je beter wilt worden, kom je er niet onderuit om lessen te nemen.”
Ook voor de off-piste-reizen die zijn bedrijf organiseert, vraagt hij klanten om zich goed voor te bereiden. “Voor onze meest laagdrempelige reis off-piste skiën naar het Stubaital bijvoorbeeld, is de voorwaarde wel dat mensen stabiel een zwarte piste af kunnen dalen. Dat hoeft er niet super fancy uit te zien of heel erg hard te gaan. Met die basis gaan wij ze in het gebied off-piste leren skiën. Bij alle andere reizen moeten mensen al wel buiten de piste kunnen skiën. “Als we twijfelen gaan we bellen, of geven we aan dat deze reis een stap te ver voor ze is.
Wie eenmaal de basis van het off-piste skiën geleerd heeft, zoals op de Stubaier gletscher, kan een stapje verder gaan en zoveel mogelijk poeder gaan pakken. Dat kan bijvoorbeeld tijdens de Freeride Powder Roadtrip door de Alpen. En dan wacht de ultieme off-piste trip: de Freeride powder Roadtrip in het Japanse Hokkaido, waar jaarlijks zo’n tien meter kurkdroge poedersneeuw kan vallen.
Veel van zijn klanten zijn mensen die op zoek zijn naar wat uitdaging. “Maar bij toerskiën, waar we veel groter in zijn dan in off-piste-reizen, gaan we op zoek naar de rust. Er zijn minder mensen op pad dus er is minder herrie. En de sneeuw dempt ook nog eens. Dat is het unieke van het winterse landschap. Als jij in zo’n landschap rondloopt, ervaar je de ultieme stilte.”
Toerskiën wordt volgens de berggids regelmatig onderschat door mensen die denken ‘ik doe dat wel even.’ “Ik zie vaak dat je mannen een beetje moet afremmen. En vrouwen moet je soms wat meer pushen. Die hebben meer skills dan ze zelf denken. Gelukkig doen wij dit al 15 tot 20 jaar. Als ik mensen aan de lijn heb, merk ik al snel of mensen bluffen of dat ze zichzelf onderschatten.”
